Dit informatieblad is bedoeld om de aandacht te vestigen op de mondverzorging en mondzorg van mensen met sclerodermie. Het belang hiervan wordt vaak onvoldoende of te laat onderkend.
De ziekte is zeldzaam. (Tand)artsen en mondhygiënisten zijn er veelal niet mee bekend. Sclerodermie komt bovendien in verschillende gradaties voor. Hierdoor blijft het verband tussen de aandoening en de mondproblemen soms onopgemerkt. Ook kunnen de gevolgen van sclerodermie voor de mondgezondheid in de schaduw staan van andere, ernstiger gezondheidsklachten, die meer aandacht opeisen.Door mondproblemen vroegtijdig te signaleren en aandacht te besteden aan de mondverzorging en de mondzorg zijn mondproblemen wellicht te voorkomen of blijft een eventuele achteruitgang van de mondgezondheid beperkt. Daartoe is het nodig over de juiste informatie te beschikken ten aanzien van hulpmiddelen, vergoedingsmogelijkheden en adressen waar men terecht kan voor specifieke kennis en ervaring. Mondproblemen bij sclerodermie kunnen zijn: strakke lippen en wangen, verminderde mondopening, beperkte beweeglijkheid van de tong, droge mond, tandvleesontstekingen, gaatjes en kwetsbaarheid van de kaakwallen bij het dragen van een geheel of gedeeltelijk kunstgebit. Hierdoor is een optimale mond- en prothesehygiëne van groot belang. Echter, pijn en stijfheid van handen en vingers en beperking van de fijne bewegingen kunnen de mondverzorging bemoeilijken bij ernstige vormen van sclerodermie.
Strakke lippen en wangen, verminderde mondopening, afgenomen beweeglijkheid van de tong
De toegankelijkheid van de mond voor mondreiniging raakt beperkt en de zelfreinigende werking in de mond door tong en speeksel neemt af. Dus er blijven meer voedselresten achter. Alles bij elkaar vindt er een sterkere aangroei van tandplak (bacteriën) plaats, dat zich hecht op het oppervlak van de tanden, het tandvlees, de tongrug en eventuele gebitsprothesen.
Verminderde aanmaak van speeksel bevordert bovengenoemde nadelige ontwikkeling voor de mondgezondheid.
De kans op tandbederf (‘gaatjes’) neemt toe door de omzetting van suikers in zuren in de voeding door bacteriën in de tandplak. Door deze zuren wordt het tandoppervlak aangetast. Deze gebitsaantasting wordt nog eens versterkt als de beschermende, neutraliserende werking van speeksel is verminderd.
Ook de kans op tandvleesontstekingen neemt toe onder invloed van de toegenomen hoeveelheid tandplak en tandsteen. Patiënten met sclerodermie zijn eerder vatbaar voor ontstekingen in de mondholte, dus ook aan het tandvlees.
Doordat de mond en daarmee de ruimte voor een gebitsprothese kleiner wordt, is tijdige aanpassing van gebitsprothesen vereist. Vooral indoen en in mindere mate uitnemen kan problemen geven. Het dragen van een gebitsprothese kan pijnlijk zijn, vooral als deze naar verhouding teveel ruimte inneemt. Dit kan leiden tot voortdurende hoofdpijnklachten, overbelasting en pijnklachten van de kauwspieren. Ook kan pijn ontstaan als gevolg van drukbelasting op het tandvlees waarop de gebitsprothese wordt gedragen, waardoor soms drukplekken ontstaan.
Strakke lippen en wangen, verminderde mondopening, afgenomen beweeglijkheid van de tong
Ontspannings- en bewegingsoefeningen, zelfmassage en rek-oefeningen met behulp van specifieke apparatuur kunnen mogelijk de mond nog enige tijd soepel houden. Er zijn specifiek hiervoor opgeleide orofaciaal therapeuten: fysiotherapeuten met specialisatie in de behandeling van het kauwstelsel. Over de effectiviteit bij sclerodermie is echter weinig bekend.Droge mond Men kan de speekselklieren proberen te stimuleren door bijv. het gebruik van citroenzuurtjes, kauwgom met zoetstof (xylitol) zonder suiker. Er is kunstspeeksel verkrijgbaar van diverse merken (bijv Glandosane®, Saliva Orthana® en Xialine®). De ervaringen hiermee zijn wisselend. Vooral voor de nacht kan men de slijmvliezen vochtig houden met bevochtigingsgelei (Biotene Oral Balance®). Genoemde middelen zijn over het algemeen bij de apotheek verkrijgbaar zonder recept.
De kans op gaatjes vermindert door aanpassing van de voeding (zoals vermindering van het aantal tussendoortjes dat suiker bevat en beperking van suikerhoudende (fris)dranken en van zure voeding of dranken). Daarnaast vermindert de kans op gaatjes door een goede mondhygiëne met toepassing van tandpasta met een verhoogd natriumfluoridegehalte (1400 ppm) en ook door het extra aanbrengen van fluoridehoudende preparaten (gelei of lak) door de tandarts of mondhygiënist.
Ook behandeling van tandvleesontstekingen gaat allereerst uit van een goede mondhygiëne. Daarnaast is vaak hulp nodig van tandarts of mondhygiënist voor het verwijderen van tandplak en tandsteen en het corrigeren van factoren die de aangroei van tandplak bevorderen. Denk hierbij aan randen van vullingen, oppervlakteruwheid etc. Stoppen met roken is belangrijk omdat roken een belangrijke nadelige factor is voor de conditie van het tandvlees.
Een goede pasvorm van de gebitsprothese is bij sclerodermiepatiënten van zeer groot belang. Regelmatige controle en aanpassing van de vorm aan de veranderende omstandigheden kan veel klachten voorkomen. De gebitsprothese wordt bij voorkeur ‘s nachts niet gedragen. Dan kunnen de slijmvliezen, waarop overdag het gebit rust, herstellen van eventuele irritatie, zeker als er sprake is van een droge mond en er door grotere wrijving meer kans bestaat op slijmvliesbeschadiging door de gebitsprothese. Een goede prothese-hygiëne door het reinigen van het gebit en van de slijmvliezen en de tong in de mond met een tandenborstel is van zeer groot belang voor de gezondheid van de mond. Soms biedt het aanbrengen van kunstwortels/implantaten uitkomst, ter ondersteuning en verankering van de gebitsprothese, opdat de slijmvliezen in dat geval minder worden belast en aan wrijving blootstaan.
Borstelen van tanden, tandvlees en tong na iedere maaltijd met extra fluoridehoudende tandpasta (natriumfluoride 1400 ppm) is belangrijk. Bij voorkeur met een zachte tandenborstel, speciale driekoppige hand- (bijv. Superbrush , NAIS Dentacare Sonodent ) of electrische tandenborstel (Panasonic NaiS Dentacare Sonodent) of eventueel een borstel met een individueel aangepast, gebogen of verdikt handvat. Het speciaal aangepaste handvat is te vervaardigen op aanwijzing van een ergotherapeut of met hulp van een revalidatietechnicus en ook eenvoudig zelf te maken met behulp van bijv. een handvat voor het stuur van een kinderfiets. Verder kan een protheseborstel met bevestiging via een houder met zuignap op bijv. het aanrecht of een andere vaste ondergrond soms handig zijn. Gebruik van tandenstokers of tandzijde/tape of ragertjes om tussen de tanden/kiezen te reinigen; voor tandzijde/-tape zijn speciale houders verkrijgbaar; ragertjes zijn er met handvat of speciale houder in diverse uitvoeringen. Als de reiniging met borstelen, tandenstokers of ragers onvoldoende lukt:driemaal daags de mond spoelen met chloorhexidinehoudende mondspoeling (bijv. Perio Aid 0.12% chloorhexidine digluconaat) blijft dan ook noodzakelijk ; voorts kan ook met bijv. Perio Aid tandpasta-gel 75 ml (0.12% chloorhexidine digluconaat) worden gepoetst.
Mensen van wie de mondfuncties ernstig zijn beperkt door sclerodermie of bij wie de mondverzorging en/of mondzorg ernstig wordt bemoeilijkt, kunnen in aanmerking komen voor een vergoeding van de (extra) kosten van tandheelkundige hulp.Overleg hierover met uw eigen tandarts; uw tandarts kan informatie inwinnen bij, of u zonodig verwijzen naar een centrum voor bijzondere tandheelkunde in uw regio. Uw tandarts of de tandarts van zo’n centrum kan vervolgens een aanvraag tot vergoeding van de kosten van de (extra) tandheelkundige hulp indienen bij uw zorgverzekeraar. De adviserend tandarts van de zorgverzekeraar beslist of de aangevraagde (extra) hulp voor vergoeding vanuit de basisverzekering in aanmerking komt.
Het behoud van een goede mondgezondheid bij sclerodermie staat of valt met een goede samenspraak tussen patiënt en (tand)arts:
Mw. drs. F. Boekitwetan, tandartsMw. drs. T.T.T. Phan, tandartsDr. A.P. Slagter,
tandartsadres:Centrum voor Bijzondere Tandheelkunde, Philips van Leydenlaan 25, 6525 EX Nijmegen